XX. Yüzyıl Türk Tarihi Kronolojisi

1900

1900      Darülfünun’un açılması (Osmanlı).

1900      Planck’ın (1858-1947) kuantum kuramını geliştirmesi (Almanya).

1900      Freud’un (1856-1939) “Rüyaların Yorumu” adlı kitabı yayımlaması; psikanalizin başlangıcı (Avusturya).

1900      Rusya, doğu Pamir’i ilhâk etti.

Haziran 1900 Çin’de Boxer ayaklanması: Tarihe Boxer ayaklanması olarak geçen, Çin’deki bütün yabancıları ülkeden çıkarmayı amaçlayan ve devletçe de desteklenen köylü ayaklanması başladı. Elçiler, aileleri, elçilik görevlileri ve yüzlerce hıristiyan, elçilik binaları ve Pekin’deki katolik katedralinde mahsur kaldı (20 Haziran 1900). Ayaklanma 7 Eylül 1901’de sona erdi.

1901

1901      Rus Sosyalist Devrimci Partisi’nin kuruluşu.

1902

1902      Paris’te I. Jön-Türk Kongresi.

1902      Mustafa Kemal, Harp Okulu’nu teğmen rütbesiyle bitirerek, Harp Akademisi’ne girdi.

1902-1963 Nazım Hikmet Ran (Türkiye).

1903

1903      Rus Sosyal Demokrat Partisinin, Londra’da yapılan ikinci kongresinde Bolşevikler ve Menşevikler olarak ikiye bölündü.

1903      Motorlu uçağın ilk uçuşu; Wright Kardeşler (ABD).

1904

1904      Kamus-i Türki adlı sözlüğün yazarı Şemsettin Sami (1850-1904) öldü.

1904      Mihail Çakır, Gagavuz Türkçesiyle ilk gazeteyi çıkardı ve Gagavuz Türkçesi’nin edebî bir dil haline gelmesi için ilk meşaleyi yaktı.

1904      İngiltere-Fransa anlaşması.

1904      Yusuf Akçura’nın (1876-1935) Kahire’deki “Türk” adlı gazetede “Üç Tarz-ı Siyaset” seri yazısının yayımlanması. Türkçülük, Osmanlıcılık ve İslamcılık siyasetlerinin tahlili.

1904      İkinci Sason isyanı (Osmanlı, Ermeni).

Nisan-Mayıs 1904 Akçuraoğlu, Kahire’de “Türk” adınlı gazetede ‘Üç Tarz-ı Siyaset’ adındaki seri makalelerini yayınladı. Bu makalelerinde Pantürkçülüğün varoluş nedenini açıklıyordu. Akçuraoğlu bu yazısında Osmanlıcılığı ele alıyor ve reddediyordu. Çünkü Osmanlıcılık, Türklerin haklarını azaltıyordu. Panislamizm, Osmanlı İmparatorluğu içinde Müslüman olmayan gruplarla çelişki oluşturduğu için eleştiriliyor, Türkçülük ise birlik için tek gerçek fırsat yarattığı için övülüyordu. Akçuraoğlu ve taraftarları merkezinde Türkiye olmak üzere yakın bir çevre olarak tüm Türklerin milllî birliğini tartışıyordu. İlk kez, milliyetçilik, İmparatorluğun kalımı için uygulanabilirliği ve yararlılığıyla Osmanlıcılığa ve Panislamizme karşı açıkça tercih edilen tutarlı bir seçenek olarak öneriliyordu. Bu makale aynı zamanda Pantürkçülüğün siyasi yanına dikkat çekerek onun kısa ve özlü bir tanımını ortaya koyuyordu. Gaspıralı ve savunucuları ise vurguyu kültürel alana yapmışlardı (Nisan-Mayıs 1904).

Ekim 1904 Türkiye ile Almanya arasında bir telgraf anlaşması imzalandı (4 Ekim 1904).

1904-1905 Mançurya’nın işgali sonucu Rus-Japon Savaşı: Rusya’nın yenilgisiyle sonuçlandı.

1905

1905      1905 Rus Devrimi.

1905      M. Kemal, Harb Akademisi’nden Yüzbaşı rütbesîyle mezun oldu. Şam’daki 5. Orduya tayin edildi.

Ocak 1905 St. Petersburg’da ‘Kanlı Pazar’, I. Rus Devrimi başladı: İşçi gösterilerinin kanla bastırılmaya çalışılması, Rusya’da geniş katılımlı büyük grevlere/ayaklanmalara ve ‘1905 Rus İhtilali’ ne sebep oldu. İhtilal bastırılmasına rağmen, Çar’ı, Meclis’i açmaya ve seçimler yapmaya mecbur etti (21 Ocak 1905).

15-28 Ağustos 1905 Tüm Rusya Müslümanları I. Kongresi: 1905’te 15-28 Ağustos tarihleri arasında Nidzhni-Novgorod’da gerçekleştirildi ve bu kongreye yaklaşık 150 delege katıldı. Katılanlar çoğunlukla orta ya da yüksek burjuva kökenlilerden oluşuyordu. Gaspıralı, kongreyi yönetenlerden biriydi. Azeriler ve Türkistan, Sibirya ve İç Rusya’dan da dikkate değer bir katılım olmakla birlikte çoğunluğunu Tatarlar oluşturuyordu. Kongre, bir Müslümanlar toplantısı olarak sunuldu. Alınan kararların ilki de, Rus

ya’daki genç liberal burjuvazinin taleplerine benzer reformlar için çabalayacak olan tüm Rusya Müslümanlarının Birliği’nin sağlanmasıydı. Kongre ayrıca 16 alt birimde ele aldığı ve her birinin seçilmiş yerel meclislerden oluşan bir Tüm Rusya Müslümanları daimi organı oluşturmayı ve bu birliğin merkezinin de Bakü’de olmasını karar altına aldı (15-28 Ağustos 1905).

Ekim 1905 St. Petersburg’da Grevler ve İlk ‘sovyet’ (mahalli ihtilal meclisi) in kuruluşu (Ekim 1905). Ekim Anayasası, yeni Rus Parlamentosu Duma’nın toplanmasına imkan tanıdı.

Aralık 1905 Moskova’da işçi ayaklanmaları. Kara Yüzler’ce çok sert bir şekilde bastırılması (Aralık 1905).

1905-1917 Rusya boyunduruğu altındaki Müslümanların kültürel inkişaf ve istiklala mücadelesi yılları.

1906

1906      İran’da meşrutiyet devrimi: İran’da Meşruti Monarşiye geçilerek Ulusal Danışma Meclisi toplandı.

1906      Mustafa Kemal, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu.

1906      İlk halk tiyatrosu, Tatar Türkçesi ile oyun sahneledi.

1906      Rusya’da ilk Meclis/Duma (27 Nisan/10 Mayıs – 8/21 Temmuz 1906)2 açıldı. İkincisi (20 Şubat/5 Mart – 3/16 Haziran 1907); üçüncüsü (1907-1912) ve dördüncü Duma (1912-1917)

1906      Selanik’te Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin kurulması.

1906      Prens Sabahattin’in Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ni kurması (Osmanlı).

1906      Türkistan’ı Avrupa Rusyası’na bağlayan Orenburg-Taşkent Demiryolu’nun tamamlanması.

13-23 Ocak 1906 Tüm Rusya Müslümanları II. Kongresi: Gaspıralı’nın başkanlığındaki İkinci Kongre, 100 civarında Tatar, Kırgız, Kırım ve Kafkas delegesinin katılımıyla 13-23 Ocak 1906 tarihinde St. Petersburg’da gerçekleşti. Kongre sonucunda ‘Rusya Müslümanlarının İttifakı’nın kuruluş kararı alındı. Sonuçta İmparatorluk içindeki tüm Müslümanların gerçek temsilinden ziyade, esas itibariyle Tatar ve Azeri milliyetçileri ağırlıktaydı. Bu kongrede zamanın çoğu Duma’daki üyelerin nasıl ortak bir tutum alması gerektiği üzerinde duruldu (13-23 Ocak 1906).

16-20 Ağustos 1906 Tüm Rusya Müslümanları III. Kongresi: Kazan Tatarları ağırlıklı olmak üzere 16-20 Ağustos 1906 tarihinde Nidzhni-Novgorod yakınlarında bir yerde toplandı. Yönetici komitenin 14 üyesinden 10’u Volga Tatarlarından, 1 Kırım Tatarı (Gaspıralı), l Azeri, l Kazak ve l Türkistanlıdan (ki aslında bu da Tatar’dı) oluşuyordu. O yıllarda Türkistanlılar kongrelere pek aktif bir şekilde katılmamakla birlikte Pantürkçülükle ol

dukça ilgiliydiler. Üçüncü Kongre, İkinci Kongre’de benimsenen platformu bir program kabul edip İttifak’ı bir siyasi partiye dönüştürme kararı aldı (16-20 Ağustos 1906).

Ekim 1906 Yusuf Akçura (Akçuraoğlu), “Kazan Muhbiri” adlı dergiyi yayınlamaya başladı (Ekim 1906).

1907

1907      Mustafa Kemal gizlice Selanik’e geçip, orada da, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’nin bir şubesini kurdu.

1907      Mustafa Kemal, Kolağası (Kıdemli Yüzbaşı) Rütbesini alarak Makedonya’daki 3. Ordu emrine verildi.

1907      Paris’te II. Jön-Türk Kongresi.

1907      Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin “İttihat ve Terakkî Fırkası” adı altında birleşmeleri.

1907      Muhammed Ali Şah (1907-09), İran Kazak Tugayı’nın yardırnıyla meclisi kapattı. Bunu izleyen iç savaşta Muhammed Ali’nin tahttan indirilmesiyle meclis yeniden güçlü bir konum elde etti. Aralarındaki bölgesel rekabete 1907’de son veren İngiltere ve Rusya, İran’ı da iki ayrı nüfuz alanına ayırdı.

1907      İngiltere-Rusya anlaşması.

1907      Paris’te kübik resimler sergisi; Picasso (1881-1973), Braque (1882-1963).

1908

1908      Mustafa Kemal, Selanik-Üsküp (şark) Demiryolları müfettişliğine atandı.

1908      Rumeli’de İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Hürriyet beyannamesi ve II. Meşrutiyet’in başlaması (Osmanlı, 23 Temmuz 1908).

1908      II. Abdülhamit’in seçimlerin yapılmasını buyurması (Osmanlı, 24 Temmuz 1908).

1908      Umum Rusya Müslümanları Kongresi ve Gaspıralı’nın Dil Birliği’nin Kabûlü

Temmuz 1908 İkinci Meşrutiyet ilan edildi (23 Temmuz 1908 Osmanlı).

Temmuz 1908 Türk basınında sansür uygulaması kaldırıldı. 24 Temmuz, sonraki yıllarda Basın Bayramı olarak kutlanmaya başlandı (24 Temmuz 1908).

Eylül 1908 Osmanlı Ahrar Fırkası kuruldu (14 Eylül 1908).

Ekim 1908 Bulgaristan, Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsızlığı ilan etti (5 Ekim 1908).

Aralık 1908 İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra, Meclis-i Mebusan açıldı (17 Aralık 1908 Osmanlı).

1908-1912 Çin’de King hanedanının son temsilcisi Xuantong (P’u-i, doğumu 1906) dönemi.

  (daha fazla…)

XIX. Yüzyıl Türk Tarihi Kronolojisi

1801      Kazan’da Vilayet gazetesi yayımlanmaya başladı.

1801-1825 Aleksandır I. (Rus İmparatoru).

1804      (Hive’de) Kongrat Sülâlesi, Han unvanını kullanmaya başladı.

1804      Kazan Üniversitesi kuruldu.

1804      Richard Trevithick raylar üzerinde giden ilk buharlı lokomotifi yaptı.

1804      Kara Yorgi önderliğinde Sırp İsyanı’nın başlaması (Osmanlı’ya karşı).

1804      Rus kuvvetlerinin Azerbaycan hanlıklarını işgal etmesi: Gürcistan’ı ilhak ardından burasını bölgeyi işgal için bir üs olarak kullanan Ruslar, buradan hareketle 1804-1827 yılları arasında bütün Azerbaycan hanlıklarını birer birer ele geçirdi.

Aralık 1804 Napolyon, Fransa İmparatoru oldu (2 Aralık 1804).

1805-1809 Napolyon’un büyük meydan muharebeleri.

1805      Kavalalı Mehmet Ali’nin Mısır Valisi atanması.

Kasım 1805 Napolyon Viyana’ya girdi (13 Kasım 1805).

1806-1837 Hindistan’da Akbar Şah II (Muhyiddin) saltanatı.

Mayıs 1807 Nizam-ı Cedid kaldırıldı (29 Mayıs 1807 Osmanlı).

1807-1808 IV. Mustafa’nın saltanatı (Osmanlı).

1807      Vehhabiliği kabul eden Suudiler’in Hicaz’ı istila etmeleri.

1807      Prusya’da serfliğin kaldırılması.

1807      Britanya İmparatorluğunda köle ticaretinin yasaklanması.

1807      III. Selim’i tahttan indiren Kabakçı Mustafa isyanı (Osmanlı).

Temmuz 1808 Sultan IV. Mustafa, III. Selim (d. 1761)’i öldürttü (Temmuz 1808).

Temmuz 1808-1839 Alemdar Mustafa Paşa’nın II. Mahmut’u tahta çıkarması ve II. Mahmut’un saltanatı (Temmuz 1808-1839 Osmanlı).

Eylül 1808 Sened-i İttifak imzalandı (29 Eylül 1808).

Ekim 1808 Nizam-ı Cedid, Sekban-ı Cedid adıyla yeniden kuruldu (14 Ekim 1808 Osmanlı).

1808      Alemdar Mustafa’nın yeniçeri isyanı sonucunda ölmesi.

1808      Orta ve Güney Amerika’da İspanya ve Portekiz’e karşı isyanlar; 1828’e değin 13 bağımsız devlet doğacaktır.

1812      Osmanlı-Rus Bükreş Barış Antlaşması.

1812      Napolyon’un Rusya seferi.

1812      Silindir baskı makinesi ve gazetelerde kullanılmaya başlaması.

1815      Napolyon’un Waterloo’da yenilmesi ve St. Helena adasına sürgün edilmesi.

1815      Viyana Kongresi yapıldı.

(daha fazla…)

XVIII. Yüzyıl Türk Tarihi Kronolojisi

18. yüzyıl başları Oyratlar, Kazaklar üzerine akınlarda bulundular (18. yüzyıl başları).

1700      Alman Barok müziğinin parlak çağı: Haendel (1685-1759), Bach (1685-1750).

1701      Ruslarla İstanbul Antlaşmasının imzalanması.

1702-1704 Kırım hanı, I. Selimgerey (Dördüncü defa)’in saltanatı.

1703      St. Petersburg kentinin kurulması (1712’de Rus Çarlığı’nın yeni başkenti olacaktır).

Ağustos 1703-1730 Sultan II. Mustafa’nın yerine kardeşi Şehzade Ahmet (III. Ahmet) tahta çıktı (23 Ağustos 1703-1730 Osmanlı).

1704      Kırım hanı, III. Gazigerey’in saltanatı.

1707      Kırım hanı, I. Kaplangerey’in saltanatı.

1707      Evrengzib’in ölümü: Hindistan’da Gurkanlı egemenliğinin zayıflaması.

1707      İngiltere ve İskoçya’nın birleşmesi.

1707      Hindistan’da Azim Şah saltanatı.

1707-1712 Hindistan’da Şah A’lam I (Muhammed Mu’azzam) saltanatı.

1707-1713 Kırım hanı, II. Devletgerey (ikinci defa)’in saltanatı.

1708      Kazan şehri, Vilayet başkenti oldu.

1709      Poltava Savaşı: Büyük Petro’nun İsveçlileri yenmesi.

1709      Abraham Darby’nin kok kömürü kullanarak pik demir elde etmesi (İngiltere).

1710-1876 Hokand Hanlığı: Taşkent Doğusunda kurulmuş olup, Hokand merkezi idi. Ruslar tarafından yıkılmıştır.

Temmuz 1711 Osmanlı Devleti ile Rusya arasında savaşın ardından Prut Barış Antlaşması imzalandı (22 Temmuz 1711).

1712      Itrî’nin ölümü (d. 1640).

1712      Hindistan’da Şah Azimü’ş-Şan saltanatı.

1712-1713 Hindistan’da Cihandar Şah (Muhammed Muizzuddin) saltanatı.

1713      İspanya Veraset Savaşlarının Utrecht Antlaşmasıyla son bulması.

1713      Kırım hanı, I. Kaplangerey (ikinci defa)’in saltanatı.

1713-1719 Hindistan’da Farruh Siyar (Celaleddin Muhammed) saltanatı.

1715      Çar Büyük Petro komutasında Kazak Stepleri’ne ilk Rus askerî seferlerinin başlaması.

1716      Kırım hanı, Kara Devletgerey’in saltanatı.

1717      Kırım hanı, III. Saadetgerey’in saltanatı.

1717      Hive’ye yapılan ilk Rus askerî seferi, Çar askerleri’nin katledilmesi ile neticelendi.

1718      Oyratlar, Balkaş Gölü’nün kuzeyinde Kazak Orta Cüz’ü yendiler.

Temmuz 1718 Pasorofça Antlaşması imzalandı (Osmanlı 2 Temmuz 1718).

1718      Lale Devrinin başlaması (Osmanlı).

1719      Hindistan’da Şah Cihan II (Refiü’d-Daula) saltanatı.

1719      Hindistan’da Şah Nikusiyar saltanatı.

1719      Hindistan’da Şemsuddin Şah (Refiü’d-Derecât) saltanatı.

1719-1748 Hindistan’da Muhammad Şah (Nasirüddin) saltanatı.

1720      Yirmisekiz Çelebizade Mehmet Efendi’nin Paris’e elçi olarak gitmesi.

1722      Afganlılar, İran’ı istila ettiler ve bunun bir sonucu olarak Safevî Hanedanlığı sona erdi.

1723-1725 Kuzey Maveraünnehir’e Kalmuk ve Oyrat akınları.

1723 Safevî Devleti’nin Yıkılışı.

1724      Ruslar, Şirvan’ın kuzeyindeki Azerî topraklarını ele geçirdi.

1724      Kırım hanı, II. Mengligeray’in saltanatı.

1725-1727 Katerina I. (Rus İmparatoriçesi).

Aralık 1727 Sait Mehmet Çelebi ile İbrahim Müteferrika’nın İstanbul’da ilk Türk matbaasını kurmaları. (16 Aralık 1727). Matbaa 1742’de kapanmış, 1784’te tekrar açılmıştır.

(daha fazla…)