VIII. Yüzyıl Türk Tarihi Kronolojisi
700-701 Göktürkler’in, Kapgan Kağan’ın Maveraünnehir’i zaptı: Kapgan’ın planının 3. aşamasının tamamlanması için son bir gayretle, zengin Maveraünnehir bölgesinin zaptı gerekmekteydi. Bu bölgede mukavemet gösterecek güçlü idârî ve siyâsî bir yapı yoktu. Daha ziyâde Türk soylu bazı âilelerin idâresindeki küçük şehir devletleri/sultanlıkları, 675’lerden beri bölgeye küçük fetih seferleri düzenleyen Müslüman kumandanları (Abdullah b. Ziyad, Sa’îd b. Osman, Musa, Muhalleb vb.)’na karşı başarı ile karşı koymakta idiler. Bölgenin zaptı için Tonyukuk’un yüksek kumandası, İnel ve Bilge’nin sevk ve idâresindeki Batı orduları grubu, Altaylar-Bolçu-Yarış ovası-Çu ve Talas havzaları-Karadağ’ın kuzeyi üzerinden Yinçü-ögüz (İnci nehri=Seyhun=Sir-derya)’ü geçerek, Maveraünnehirdeki Kızıl Kum çölüne dalıp, güney istikâmetini ele geçirdi. Tedbiren İnel’i burada bırakan ve güneye yönelen Tonyukuk, Türgiş başbuğu So-ko (U-çe-le’nin oğlu)’nun idaresindeki Sogd halkını itaat altına aldı. Buradan da ilerleyen Göktürk ordusu Temir Kapıg (Demir Kapı: m.ö. asırlardan beri İran-Tûran/Türk ülkelerinin arasında tabiî sınır kabul edilen yer)’a ulaştı (701). Böylece batıya yapılan ve zengin ganimetlerin ele geçirilmesiyle başarılı bir şekilde neticelenen sefer, batıda tabiî sınır kabul edilen Temir Kapıg’da şimdilik sona erdi. Bu sefer münâsebetiyle, Orhun kitâbelerinde ilk defa Müslüman Araplar’dan “Tezik= İranlılar, Tayy adlı bir Arap kabilesine nisbetle Araplar’a Tâzî demekte idiler. Bu ad daha sonra Türklerce, Tacik şeklinde İranlılar için kullanılmıştır” adıyla bahsedilmiştir [Arap/Tâzî=Tezik, =Tacik/İranlı].
701-704 Çin üzerine yeni Göktürk akınları: 698’deki seferleriyle Çin’i büyük bir baskı altında tutan Göktürk ordusu doğuda hâla faaliyet hâlinde idi. Kapgan Kagan 701 yılında Kansu’nun kuzeydoğusundaki Tangutlar’ın sahası’na, buradan da Şubat 702’de, Güney Ordos’daki Sogd kolonileri (Chao-wu)’nin bulunduğu “6 Eyâlet=Liu Hu Çu= Altı Çub Sogdak” üzerine bir sefer düzenleyerek, Sogdlular dağıtıldı, Çinli kumandan On-tutuk mağlup edildi. Bu sefere Bilge ve Kül Tegin de katılmıştı. Çin’e yönelik serî akınlara devam edildi: 702’de Yen-çu, Hia-u, Şi-ling, Hin-çu bölgelerine 20 sefer yapıldı. 704 yılında ise Ming-şa (Ming-sha-hien/Kansu’da bugünkü Çung-wei-hien) savaşı’nda 80 bin kişilik bir Çin ordusu bozguna uğratılarak; ardından Lung-çu, Yuan-çu ve Hin-çu’ya da 11 akın yapıldı.Türk akın
larından bunalan ve çaresiz kalan T’ang imparatoru Çung-tsung, yine bir günlük emirle “Kapgan’ı esir eden veya öldüren’e prens unvanı yanında 2 bin top ipekle de taltif edeceğini” ilân etti. Lu-fu ise imparatora, Türkleri birbirine karşı tahrik etmek, onları iki cephede birden savaşa zorlamak gerektiği “zira m.ö. 36’da Çi-çi böyle yenilebilmişti” şeklindeki eski bir Çin taktiğini tavsiye ediyordu.

(daha fazla…)

VII.Yüzyıl Türk Tarihi Kronolojisi

600 Çinli Sui imparatoru Wen-ti’nin de kışkırtmasıyla, 582 yılında hâkanlığın Doğu kanadının yüksek otoritesini tanımayan ve batıda kendi istiklâlini ilân eden Tardu, her iki kanadı da kendi idâresinde birleştirme çabası içindeydi. Çin’in, Tulan hâkan’a karşı kardeşi K’i-min (T’u-li)’i tutarak Doğu hâkanlığını karıştırması üzerine Çin’e karşı sefere çıktı. Çinli general Ç’ang-sun Şeng’in su kaynaklarını zehirlemesi sebebiyle, büyük asker ve at kaybına uğradı (600).
600-609 Tulan’ın ardından Doğu Göktürk hâkanlığı tahtına K’i-min (=T’u-li) oturdu: Başta Ç’ang-sun Şeng olmak üzere Çin’in amacı, Göktürk hâkanlığını çökertmek ve hatta Türk kültür ve varlığını yok etmek idi. Bu amaçla raporlar hazırlanmakta, Göktürk âilesi birbirine düşürülmekte, entrikalar çevrilmekte idi. Çin’in muvafakati ile Tulan’dan sonra tahta Ye-hu’nun oğlu K’i-min (=T’u-li, 600-609) geçirilmişti. Karısı bir Çinli prenses (Ts’ien-kin) olan K’i-min, Doğu hâkanlığını da hâkimiyeti altına almaya çalışan Tardu’ya karşı kullanılmakta idi. K’i-min, tam bir Çin kuklası idi. 607 tarihli bir mektubunda “Haşmetpenâh’ın âciz bir bendesi” olduğunu söyleyen K’i-min, daha da ileri giderek, atası İşbara’nın kabul etmediği “Türk kavmini Çinliler gibi yapmağa hazır bulunduğunu” ifade edebiliyordu.
603 Batı Göktürk hakanlığında iç isyanlar ve Tardu’nun ölümü: Batıdaki üstün başarılara karşın, Doğuda Çin entrikalarının da kışkırtmasıyla birbirleriyle mücadele eden Doğu-Gök Türk hâkanları Tulan ve K’i-min’e karşı, Tardu’nun sert bir tutum takınması, başta Tölesler olmak üzere Türk boyları ve yabancı kavimlerin isyanlarına sebep olmuş, bu iç isyanları bastırma uğrunda mücâdele ederken Kuku-nor havalisinde Moğol T’ü-yü-hunlar arasında kaybolmuştur (603).
603-619 Batı Göktürk kaganı Ho-sa-na (Ç’u-lo Kagan) ve Suilerle işbirliği: İsyanların arttığı, nizamın bozulduğu Batı Göktürk hâkanlığının başına getirilen Tardu’nun torunu Ho-sa-na, Doğu hâkanlığına karşı Suiler’le işbirliğine kalkmış, hatta ülkeyi terkederek Çin sarayında yaşamağa başlamıştır. Doğu Göktürk hâkanı Şi-pi kagan bunu teslim alarak öldürtmüştür (619). H’o-sa-na’dan sonra Toy, Tardu soyundan Şi-koei’yi hâkanlığa getirmiş, düzelmeğe başlayan asâyiş ve nizam, Tardu’nun küçük torunu T’ong Yabgu (619-630) zamanında gerçek anlamda sağlanabilmiştir.
609-619 K’i-min’in yerine oğlu Şi-pi (Shih-pi) kagan Doğu Göktürk tahtına oturdu (609-619): Şi-pi, babasından dişli çıkarak, Çinli bir prensesle evli olmasına rağmen, onu Türk menfaatleri için Çin’e karşı bir paravan olarak kullanmayı başardı. Çin’in Göktürk iç işlerine müdahalesini önleyen Şi-pi, 5-6 yıl gibi kısa bir zamanda Doğu Hâkanlığı topraklarındaki karışıklıkları bertaraf ederek, batıda Tibet’e, doğuda da Amur nehrine kadar tekrar itaat altına aldı (615). Endişeye kapılan Sui hükümdârı yeni fitne planlarını devreye soktu. Fakat hâkan bu tuzaklara düşmedi. Çin’e verilen yıllık ha
rac kesildi. Çin’e karşı savaş hazırlığı başladı. Şi-pi’nin amacı, kuzey eyaletlerini gezmeye çıkan Çin Sui hükümdarı Yang-ti’yi yakalamaktı. Fakat hâkanın Çinli karısı İ-ç’eng tarafından haber ulaştırıldı ve Yang-ti süratle geri dönmeye başladı. Takipçi Göktürk süvarilerince Şan-si’de Yen-men (bugünkü Tai-hien) mevkiinde kuşatılan ve üzüntüsünden ağladığı rivayet edilen hükümdarın imdadına yine bu Çinli prenses yetişti. Prenses İ-ç’eng, Göktürk ülkesinde büyük bir isyan çıktığı şâiyasıyla Türk ordusunun geri çekilmesini sağladı (615).
615-619 Doğu Göktürk kaganı Şi-pi’nin Çin iç siyasetine müdahalesi ve Sui Hanedanı’nın sonu (618): Sui kralı Yang-ti’nin 615 yılında Göktürk ordusu karşısında zor duruma düşmesi Çin’de iç karışıklıklara sebeb oldu, dahilî muhalefet gittikçe yoğunlaştı. Bu sefer de Çin ileri gelenleri Göktürkler’e sığınmaya başladılar. Şi-pi, şimdi Çin siyasetini, karşı silah olarak Çin’e karşı kullanmaya başladı: Şi-pi, Çin sarayını yağmalayarak ele geçirdiği değerli eserleri Türk hâkanına sunan Liang Shi-tu’yu “Çin kaganı, 617” ilân ederek, kendisine kurt başlı bir sancak verdi. Liu Wu-Chou adlı diğer bir kumandanı da “Batı Çin kaganı” ilân ederek, Suiler’e karşı sefere çıkardı. Şi-pi’nin siyâsî faaliyetlerinden tarihî bakımdan en önemlisi ise, Çin umûmî vâlilerinden Li Yüan’ı desteklemesi olmuştur. Onunla yapılan bir anlaşma sonucu; Türk ordusunun da yardımı ile Li Yüan, Suiler’i Çin tahtından uzaklaştırmış, başkent Ç’ang-an’daki imparatorluk servetini Türk hakânına takdim etmiş, 30 bin top ipek ve yıllık vergi vermeyi kabul etmiştir. Bu suretle Türk desteğini alan, Sui sülâlesini iktidardan uzaklaştıran Li Yüan, Çin’de 300 yıl kadar sürecek olan ünlü T’ang sülâlesi’ni (618-906) kurmuş ve kendisi de Kao-tsu (618-626) unvanı ile Çin imparatoru olmuştur.
618-906 Çin’de Sui Hanedanı’nın sonu ve Tang Hânedanlığı’nın kuruluşu: Doğu Göktürk kaganı Şi-pi’nin desteği ile Sui sülâlesini iktidardan uzaklaştıran Li Yüan, Çin’de 300 yıl kadar sürecek olan ünlü T’ang sülâlesi’ni (618-906) kurmuş ve kendisi de Kao-tsu (618-626) unvanı ile Çin imparatoru olmuştur.
619 İktidarı döneminde Doğu Gök Türk hâkanlığını Çin boyunduruğundan kurtaran Şi-pi kagan öldü.

(daha fazla…)

VI. yüzyıl  Türk Tarihi Kronolojisi

534 Tabgaç Devleti’nin ikiye bölünüşü: 480’den itibaren Kuça ve etrafını Juan-juanlar’a kaptıran ve 494’de başkenti, Devlet meclisinin muhalefetine rağmen, bozkır bölgesinden güneydeki Çin merkezi Lo-Yang’a nakleden İmparator Hong II (Hio-wen, 471-499), Türk töresine karşı ağırlık kazanan bu soysuzlaşmayı (479’da yalnız başkentte 100 tapınak ve 2000’den fazla rahip bulunuyordu) 495 yılında, Türk örfünü, geleneklerini, giyimini, Tabgaç dilini ve hattâ yazışmalarda Türkçe tâbirlerin kullanılmasını yasaklamakla tamamladı. Tabiatiyle Türk atalarının askerî vasfını kaybeden Tabgaç devleti, yeni bölgenin ve yerli Çin halkının yol açtığı iktisâdî ve sosyal sebeplerden de gittikçe gücünü kaybetmekte idi. Bütün Kuzey Çin’e hükmetmiş olan bu devlet 534’e doğru (Ho-nan’da) Doğu Weileri ve (Ç’ang-an’da) Kuzey veya Batı Weileri olarak ikiye ayrıldı ve kısa zaman sonra bütün arazileri Çinli hânedanlara intikal etti.
540-550 Son Gupta imparatoru Vishnugupta’nın saltanatı.
550-557 Tabgaç Devleti ve siyasi varlığının tarihe intikali: 534 yılındaki bölünmenin ardından hızla Çinlileşen ve Çin siyasi ve kültürünün tesiri altına giren bu iki Tabgaç devleti’nin toprakları Çinli sülalerlerin eline geçti. Doğu Weileri’nin siyasi hakimiyeti ve toprakları yerini Ts’i/Ch’i sülalesine (550-557), Batı Weileri’nin siyasi hakimiyeti ve toprakları ise yerini Chou sülâlesi (557-581)’ne terketti. Böylece Tabgaçlar siysi tarihten silindiler.
552-745 “Türk” kelimesini Türk devletinin resmî adı olarak ilk kullanan siyasî teşekkül Göktürk hâkanlığı: Türkler, Yuan-Yuan İmparatorluğu’nu yıkarak Türk Hanlığı’nı kurdular. Bu Türk Hanlığı, şeklî olarak Batı ve Doğu diye iki Hanlığa bölünecektir.

552 I. Göktürk Kağanlığı’nın kurucusu Bumin Kağan öldü.
552-582/630 I. Göktürk Kağanlığı: Göktürk devletinin kurucu yabgusu Bumin, bir “Töles” isyanını bastırdıktan sonra (546), Juan-juan hükümdarı ile eşdeğer olduğunu göstermek için onun kızıyla evlenmek istemiş, fakat bu isteği reddedilmiştir. Bunun üzerine bir Tabgaç prensesi ile evlenen Bumin, vurduğu ağır darbe neticesinde Juan-juan devletini yıkmış (552 başları) ve resmen “İl-kagan” unvanını alarak, Ötüken (Eski Hun İmp.nun başkent bölgesi) merkezli müstakil Göktürk Hâkanlığı’nı kurmuştur (552). Kendi manevî ağırlığı altında olmak üzere devletin Batı kanadının idaresini kardeşi İstemi (İştemi, She-ti-mi 552-576)’ye veren Bumin, aynı yıl içerisinde (552) ölmüştür. Batı kanadında İstemi, doğunun yüksek hâkimiyetini tanıyan ve fetihlerine devam ederken, Ötüken’de (Doğu kanadının başına da) Bumin’in oğulları K’o-lo (Kara) ve arkasından da kardeşi Mu-kan (553-572) geçmiştir. Mu-kan ve İstemi’nin başında bulunduğu Göktürk hâkanlığı bu devrede haşmetli çağına ulaşmıştır.
552-576 I. Göktürk Kağanlığı’nda İstemi (Batı kanadı kaganı 552-576) ve Mukan (Ötüken’de doğu kanadı kaganı 553-572) dönemi.
552-576 Bumin’in oğlu Göktürk devletinin batı kanadı kağanı İstemi (552-576) dönemi: İstemi’nin kumandası altındaki imparatorluğun bu batı ordusu da, kendi bölgesinde harekâtlara devam etti. Kısa sürede Altayların batısını Isık göl ve Tanrı dağları’na kadar hâkimiyeti altına aldı. Askerî ve siyasî faaliyet ve temasları sonucu Bizans ve Sasani gibi dönemin iki büyük imparatorluğunu Göktürk politikası izinden yürümeye zorladı. Böylece Göktürk hâkanlığını bir dünya devleti payesine yükselmiş oldu. İstemi İpek Yolu’nu ve ticaretini ele geçirmek için, Sasaniler ile işbirliği yaparak Ak-Hunlar’ın siyasi varlığına son verdi (557) ve bu amacına ulaştı. Ak-Hun toprakları iki devlet arasında paylaşıldı. Böylece Fergana’nın bir kısmı, Batı Türkistan’ın güneyi, Kâşgar, Hoten vb. bölgelerin Göktürkler’e intikali ile İç-Asya kervan yolu (İpek Yolu) da üçüncü defa Türkler’in eline geçmiş oluyordu.
553-572 Bumin’in oğlu Göktürk Devleti’nin doğu kanadı kağanı Mu-kan (553-572) dönemi: 555 yılında son Juan-juan kalıntılarını da ortadan kaldıran Mu-kan kağan, doğudaki K’i-tanlar’ın ve kuzeydeki Kırgızlar’ın ülkelerini de hâkimiyet sahasına dahil etti. Arkasından Çin’e yönelerek; önce Çin’de Tabgaçlar’ın yerine geçmiş olan Chou hânedanı (557-581) ve sonra da diğer Çinli Ts’i (Ch’i) hânedanı (550-557)’nı baskı altına aldı. Bu suretle batıda İstemi’nin harekâtlarından bunalan ve Göktürkler’e karşı Çin’den yardım isteyen Ak-Hun Eftalit Devleti’ne ve Maveraünnehir bölgesine Çin askerî desteğini kesmiş oldu. 100 bin kişilik büyük bir orduya malik olan Mukan kaganın, 564 yılında Ts’i’nin başkenti Tsin-yang’ı muhasara ettmesiyle Göktürk baskı ve nüfuzunu daha bir şiddetle üzerinde hisseden Çin Chou imparatoru Wu-ti, Göktürk baskısını Mukan’ın kızı Aşina ile evlen
mek suretiyle (568) hafifletebildi. Görüldüğü üzere kısa sürede İmparatorluğun Doğu kanadı, başta Çin olmak üzere bölgede Göktürk hâkimiyetini gerçekleştirmiş oldu.

(daha fazla…)