Logo Background RSS

Isminiz@Tarih.gen.tr Uzantılı MSN
Forum

Osmanlı Devleti’nde Gerileme Döneminin Nedenleri

  • Osmanlı Devleti’nde Gerileme Döneminin Nedenleri

     Osmanlı Devleti’nde gerileme dönemi, 18. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar devam eden sürece verilen isimdir. Bu süreç ise, 1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması’ndan başlayıp 1792 yılındaki Yaş Antlaşmasına kadarki dönemi kapsar.
    Gerileme döneminin 1699 yılındaki Karlofça Antlaşması’yla başlamasının temel nedeni ise, bu antlaşmayla Osmanlı Devleti’nin ilk kez batıda büyük çapta toprak kaybetmesinden kaynaklanmaktadır. Bu süreçten sonra Osmanlı, kaybettiği toprakları geri alma siyaseti izlemiştir.
    Osmanlı Devleti’nin gerileme nedenlerini birkaç farklı başlık altında sıralayabilirsiz. Bu başlıklar ise;

     1- Merkezi Yönetimin Bozulması:

     a- Şehzadelerin Sancakların Gönderilmemesi: Osmanlı Devleti, merkezi otoriteyi güçlendirmek için tarih içerisinde veraset sistemi dediğimiz tahta geçme sistemini yer yer değiştirmiştir. Eskiden padişah oğulları olan şehzadeler ülkenin belli yerlerindeki sancaklara gönderilip orada devlet işlerini öğrenmek ve ileride padişah olması için gerekli tecrübeleri edinirdi. Ancak şehzadelerin artık sancaklara gönderilmemesinden dolayı, devlet işlerinde ve devletin başına tecrübesiz padişahların gelmesine neden olmuştur.

     b- Saray Kadınlarının ve Saray Yöneticilerin Yönetime Karışması: Şehzadelerin sancaklara gönderilmemesinden dolayı devletin başına tecrübesiz kişiler gelmesiyle birlikte saray kadınları denilen, padişah anneleri ve padişah eşleri devlet yönetiminde etkili olup devlet işlerine karışmışlardır. Bu etkinliğini devam ettirmek için devlet içerisindeki yöneticilerle birlikte hareket etmişlerdir.

     c- Padişahların Küçük Yaşta Tahta Çıkmaları: Osmanlı gerileme ve dağılma dönemlerinde sık sık taht kavgaları, isyanlar baş göstermiş ve haliyle padişahlar da değişmiştir. Ancak bu padişah değişikliklerinde küçük yaştaki kişilerin tahta geçmesi, devlet işlerinin ve otoritenin zayıflamasına neden olmuştur. Böyle bir durumda yine padişah anneleri ve saray yöneticileri devlet işlerini yürütmüştür.

     d- Rüşvet ve İltimas: Merkezi yönetimin açıklarından faydalanan bazı kesimler, devlet yönetimindeki bazı kurumlara kişilerin bilgileri, kabiliyetine bakmadan adam kayırma yoluyla istedikleri adamı kurumlara yerleştirmişlerdir. Bunun yanında devlet içerisinde rüşvetle işleri yürüten bir kesim de olmuştur. Böylelikle devlet kurumlarının işlevselliği gün geçtikçe bozulmuş haliyle kurumlarda iş görememezlik başlamıştır.

    Merkezi Yönetimin Bozulması’nın Sonuçları: Merkezi yönetimdeki otoritenin sarsılmasıyla birlikte devlet içerisinde iç isyanlar baş göstermiş, devlete olan güvenin sarsılmasına yol açmış ve deneyimsiz kişilerin başa geçmesiyle birlikte merkezi otorite bozulmuştur. Bu durum da devleti bir kaos sürecine götürmüştür.

     2- Ekonominin Bozulması:

    a- Avrupalı devletlerin coğrafi keşiflerin etkisiyle, Osmanlıların elinde olan bir çok ticaret yolunun yönü değişmiş, bazıları eski önemini kaybetmiştir. Bu sebeple Osmanlı gümrük gelirleri önemli derecede azalmıştır.

    b- Avrupalıların yeni ticaret yollarını bulması ve Osmanlı üzerinden geçen ticaret yollarına olan bağımlılıkları zayıflayıp direk ticaret merkezine gidip ticaretini yapmasıyla birlikte Osmanlı Devleti’nde ihracat ve ithalat azalmıştır.

    c- Kanuni döneminde Avrupalı devletleri arasında ilişkiyi önlemek için ilk kez Fransa’ya kapitülasyonlar verilmiştir. Ancak ayrıcalık denilen bu kapitülasyonlar zaman içerisinde Avrupalı diğer devletlere de verilmiş ve bu devletler bu ayrıcalıkları bir sömürü aracı haline getirmiştir. Bu da Osmanlı Devleti’nde ekonominin bozulmasına neden olmuştur.

    d- Avrupalı devletlerin coğrafi keşifleriyle birlikte bir çok sömürge elde etmiş ve bu sömürgelerinden önemli derecede altın, gümüş ve değerli madenleri kendi ülkesine getirmişlerdir. Bunun yanında bu madenlerin bir kısmının da Osmanlı ülkesine girmesiyle birlikte Osmanlı parasının değeri düşmüş bu da enflasyonun artmasına neden olmuştur.

    e- Osmanlı Devleti’nde ekonominin bozulmasıyla birlikte vergiler arttırılmıştır. Bu durumdan dolayı bir çok köylü tarım vergilerin ağır şartlar taşımasından dolayı tarımsal üretimi bırakmak zorunda kalmışlardır. Büyük oranda geçimin tarım üzerinde olan halkın, üretimi bırakması Osmanlı ekonomisini büyük oranda etkilemiştir.

     f- Osmanlı saray masraflarının artması da Osmanlı ekonomisini olumsuz etkilemiştir.

     3- Askeri Sistemin Bozulması

    a- Kapıkulu Ocaklarının Bozulması: 1550 yıllarından (3. Murat dönemi) sonra kapıkulu ocağındaki asker sayısı aşırı artmıştır. Bu aşırılığın nedeni de kanunlara aykırı bir şekilde ocaklara asker alınmış ve böylelikle sayıları artmıştır. Bu askeri bilgiden yoksun kişilerin ordu içerisinde artması aynı zamanda devlete ekonomik bir yük de olmuştur.

    b- Yeniçerilerin Disiplinsizliğinin Artması: Osmanlı Devleti’nin en önemli askeri kısmı olan Yeniçeriler zaman içerisinde disiplinden yoksun hareket etmeye başlamıştır. Siyasi otoritenin bozulmasıyla birlikte askeri otorite de bozulmaya yüz tutmuştur. Bu yüzden geçim sıkıntılarını bahane eden yeniçeriler askerlik dılında işlerle uğraşmışlardır. Sayılarının da artmasıyla birlikte devlet işlerine karışmış kendilerini bir güç saymışlardır. Devlet içerisinde siyasi anlamda dengeleri yer yer değiştirmişlerdir. Hatta Osmanlı padişahının canına kıyacak kadar ileri gitmişlerdir.

    c- Askeri Yetkilerin Bilgisiz Kişilere Verilmesi: Osmanlı Devleti içerisinde askeri bilgileri ve tecrübeleri olmayan bazı kişiler önemli komutanlık görevine getirilmiştir. Bu bağlamda bir çok savaşın kaybedilmesine neden olmuş aynı zamanda askerler arası disiplinin bozulmasına yol açmıştır.

    d- Avrupa Askeri Teknolojisinin Gerisinde Kalınması: Osmanlı Devleti, duraklama döneminde hala kendisini Avrupa’nın hakimi olarak görmekte aynı zamanda yapılan yenilikleri de önemsememekteydi. Bu yüzden askeri ve bilimsel çalışmaların gerisinde kalan Osmanlı Devleti savaşları da kaybetmesinde önemli derecede teknolojinin rolü olmuştur. Değişen dünya şartlarına ayak uyduramaması ve Avrupa teknolojisini kendi ülkesine uygulamaması zaman içerisinde Avrupalı devletlerin gerek siyasi gerekse askeri anlamda gerisinde kalmasına yol açmıştır. Gerileme dönemi padişahları Avrupa’dan yer yer askeri iyileştirmeler için kişiler getirtilmiş olunsa bile bu yenilikler uygulanamamış veya uygulama tarzında pek ilerleme kaydedilememiştir.

    e- Tımar Sisteminin Bozulması: Osmanlı Devleti kendi hazinesinden bütçe ayırmadan toprak sisteminin bir parçası olan tımar sayesinde asker sağlayabilmekteydi. Ancak toprak sisteminin de bozulmasıyla tımar sistemi zayıflamış yerine iltizam denilen osmanlı devlet vergilerinin bir bölümünün belli bir bedel karşılığında devlet tarafından kişilere devredilmesi yöntemi oluşmuştur. Bu yüzden artık bağlı eyaletlerden asker yetişememiş ve hem Osmanlı ekonomisi hem de Osmanlı ordusunun dengesi alt üst olmuştur.

     4- Sosyal Alandaki Bozulmalar

    Osmanlı devlet kurumlarının gün geçtikçe bozulması, güç kaybetmesi bunun yanında Celali İsyanlarının ortaya çıkması, devlet içerisinde huzursuzluğa buna bağlı olarak devlete olan güvenin sarsılmasına neden olmuştur. Çıkan ayaklanmaların devlet şiddetle bastırması ve bastırmakta zorlanması halkın devlete karşı bakışını değiştirmiştir. Köylerde artık tarımsal üretimi yapamayan halk, zaman içerisinde büyük şehirlere göç etmiş bu yüzden işsizlik artmış aynı zamanda köy-şehir dengesi bozulmuştur. Bu yüzden hızla artan şehir nüfusuyla birlikte güvenlik sorunları ortaya çıkmıştır.

     5- Eğitim Sisteminin Bozulması

    a- Eğitim Kurumlarının Çağın Gerisinde Kalması: Osmanlı Devleti’nin en önemli eğitim kurumları medreselerdir. Bu medreseler zaman içerisinde dünya koşullarındaki eğitim sistemine ayak uyduramamış ve bunun yanında Avrupa eğitim sistemindeki yenilikleri takip etmeyerek çağın gerisinde kalmıştır.

    b- Müfredatın Değiştirilmesi: Osmanlı Devlet’inde dini ilimlerin yanında pozitif ilimler (fizik, kimya, biyoloji vb.) de verilmekteydi. Ancak pozitif ilimleri içeren dersler devlet müfredatından çıkarılmıştır. Haliyle bilimden kopuk bir toplum yetişmiş ve teknolojik, bilimsel çalışmalarda çağın gerisinde kalınmasına neden olmuştur.

    c- Eğitim Kurumlarında Adam Kayırılması: Eğitim kurumlarının can damarı olan medreselerde öğrenim görmeyen kişilere ilmi rütbeler ve mevkiler verilmiştir. Haliye ilmi bir bilgisi olmayan kişilerin vereceği bir eğitim söz konusu değildi. Bu da niteliksiz öğrenime sebep olmuştur.

    d- Beşik Uleması Sınıfının Ortaya Çıkması: Müderris denilen eğitimci kişilerin çocukları olduğunda onlara da müderris ünvanı verilirdi. Durum böyle olunca “alimin oğlu da alimdir” mantığıyla hareket edilmiş böylelikle daha kapasitesi, zekası, bilgisi, yeterliliği bilinmeden yeni doğmuş çocuklar müderris olarak görülmüştür. Bu yüzden tarih sayfalarına Beşik Uleması denilen sistem ortaya çıkmıştır. Osmanlı Gerileme Döneminde bu beşik uleması sayısı daha da artmıştır.

     6- Dış Etkenler

    a- Yenilikleri Takip Edememesi: Coğrafi Keşiflerle Avrupalı devletler ekonomik alanda güçlenmiş ve Reform ile Rönesans hareketleriyle düşünce ve bilim hayatında önemli atılımlar gerçekleştirmiştir. Osmanlı Devleti bu gibi önemli atılımları takip edip idrak edememiş böylelikle Avrupa’daki teknolojik ve bilimsel gelişmelerin gerisinde kalmıştır.

    b- Sınırlar: Osmanlı Devleti ulaşabileceği en büyük sınırlara ulaşmış ve böyle bir imparatorluğu yönetmek zorlamıştır. Bir ucu Avrupa’ya uzanan toprakların başka ucu da İran’a kadar uzanmıştır. Devlette zayıflayan otorite aynı zamanda hükmetme otoritesini de zayıflatmıştır. Bu durum karşısında güçlenmiş diğer Avrupalı ülkeler de din bağını kullanarak bir çok etnik grubun haklarını öne sürerek Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışarak Osmanlı’yı zayıflatmıştır. Osmanlı Gerileme Döneminin sonlarına doğru milliyetçilik etkisiyle yine bu Avrupalı devletler, Osmanlı Devleti içerisindeki etnik yapıları kışkırtmış ve Osmanlı’nın parçalanmasını hızlandırmıştır.
    —–

    Osmanlı Devleti’nin Gerileme Dönemine Girmesinin Nedenleri [ÖZET]

     1- Merkezi Otoritenin Bozulması

    a- Şehzadelerin sancaklara gönderilmemesi
    b- saray kadınlarının ve saray yöneticilerin yönetime karışması
    c- Padişahların küçük yaşta tahta çıkması
    d- Devlette rüşvet ve adam kayırmanın çoğalması

    2- Ekonominin Bozulması

    a- Ticaret yollarının eski önemini yitirmesi ve gümrük vergilerin azalması
    b- Osmanlı ihracat ve ithalatın azalması
    c- Osmanlı’ya giren değerli madenlerin Osmanlı parasının değerini düşürmesi ve enflasyonun artması
    d- Tımar sisteminin bozulmasıyla üretimin zayıflaması
    f- Osmanlı saray masraflarının artması

    3- Askeri sistemin Bozulması

    a- Kapıkulu ocağının bozulması
    b- Yeniçerilerin disiplinsizliğinin artması
    c- Bilgisiz kişilere askeri rütbelerin verilmesi
    d- Avrupa askeri teknolojisinin gerisinde kalınması
    e- Tımar sisteminin bozulmasıyla eyaletlerde asker yetiştirilememsi

    4- Sosyal Alanda Bozulmalar

    a- Osmanlı kurumlarının bozulmasıyla Celali İsyanların çıkması
    b- Otoritenin zayıflamasıyla devlete olan güvenin sarsılması
    c- Tarımsal vergilerden dolayı tarım üretminin azalması ve köyden kente göçün ortaya çıkması
    d- Şehir nüfusunun artması ve güvenlik sorunlarının ortaya çıkması

    5- Eğitim Sisteminin Bozulması

    a- Medreselerin günün eğitim konuşullarını karşılayamaması ve çağın gerisinde kalması
    b- Müfredatta pozitif ilim derslerinin kaldırılması (fizik, kimya vb.)
    c- Eğitim kurumlarına bilgisiz kişilere rütbe ve mevki verilmesi
    d- Beşik Uleması sisteminin oluşması

    6- Dış Etkenler

    a- Coğrafi Keşifler
    b- Rönesans ve Reform hareketleri
    c- Yeniliklerin takip edilememesi
    d- Doğal sınırlara ulaşılması ve otoritenin her yere ulaştırılamaması

    Gerileme Dönemi Padişahları

    •  II. Mustafa (1695 – 1703)
    • III. Ahmet (1703 – 1730)
    • I. Mahmut (1730 – 1754)
    • III. Osman (1754 – 1757)
    • III. Mustafa (1757 – 1774)
    • I. Abdülhamit (1774 – 1789)
    • III. Selim (1789 – 1807)
    • IV. Mustafa (1807 – 1808)

    NOT:Osmanlı Devleti’nin Gerileme Dönemine Girmesinin Nedenleri” adlı bilgiler Tarih.gen.tr yöneticileri tarafından hazırlanmıştır. Bu gerileme nedenleri hem ayrıntılı bir şekilde hem de özet olarak verilmiştir.

Yorum Yazin


sitemap
site ekle