1. mahmut, 1. mahmud, 1. mahmut dönemi, ıslahatlar, patrona halil isyanının bastırılması

 

I. Mahmut yirmi dördüncü Osmanlı padiÅŸahıdır. 1696′da Edirne Sarayı’nda dünyaya geldi. II. Mustafa’nın oÄŸlu ve III. Ahmet’in yeÄŸenidir.

İlk yılları
Okul çağına geldiÄŸi zaman babasının hocası Åžeyhülislam Feyzullah Efendi’den dersler aldı. ÅžehzadeliÄŸinde yüksek fen ve din ilimlerini öğrenerek yetiÅŸti. Babasının tahttan indirilmesinden sonra padiÅŸah olan amcası III. Ahmet de, ÅŸehzade Mahmut’un yetiÅŸtirilmesine itina gösterdi. Nihayet III. Ahmet’in Patrona Halil Ä°syanı’yla saltanattan indirilmesi üzerine, 30 Eylül 1730′da tahta çıktı. III. Ahmet saltanattan çekilirken yeÄŸenine nasihatlar etti ve tavsiyelerde bulundu.

Patrona Halil Ä°syanı’nın bastırılması

Sultan I. Mahmud, padişahlığının ilk günlerinde, kendisini tahta çıkaran isyancıların isteklerini yerine getirmek zorunda kaldı. Sultan III. Ahmed devrinde yapılmış olan köşk ve konakların çoğu isyancıların istekleri sonucu yakılıp yıkıldı. Devlet adamları ve memurlar isyancıların düşünceleri doğrultusunda atandı.

Ä°syancıların önderi konumundaki Patrona Halil de Sultan Birinci Mahmud’a olan baÄŸlılığını bildirmiÅŸ olmakla birlikte, devlet iÅŸlerine müdahale etmekten vazgeçmiyordu. Bu müdahale öyle bir aÅŸamaya geldi ki, Patrona Halil Sultan Birinci Mahmud’dan kendisini yeniçeri aÄŸalığına getirmesini ve Rusya’ya karşı savaÅŸ açmasını istedi. 15 Kasım 1730 günü tören yapılacağı bahanesiyle saraya çaÄŸrılan Patrona Halil ve yandaÅŸları yakalanarak öldürüldü.

Patrona Halil yandaşları öldürülme korkusuyla tekrar ayaklandılar. Sultan Birinci Mahmud, Sancak-ı Şerif çıkarttı ve halktan ayaklanmanın bastırılması için yardım istedi. İsyanlardan bıkmış olan halk, padişaha yardımcı olarak ayaklanmanın 28 Ocak 1731 tarihinde kısa sürede bastırılmasını sağladı.

İran Savaşları
Osmanlı kuvvetleri Ä°ran seraskeri Ahmet PaÅŸa ile Erzurum valisi ve Revan seraskeri HekimoÄŸlu Ali PaÅŸa kumandası altında iki koldan harekete geçti. 30 Temmuz 1731′de KirmanÅŸah alındı. 15 Eylül’de Kurican sahrasında Ä°ran kuvvetleri bozguna uÄŸratıldı. Urmiye ve Tebriz ele geçirildi. Ä°ran ÅŸahının barış istemesi üzerine Ocak 1732′de Ahmet PaÅŸa AntlaÅŸması imzalandı. Buna göre Aras nehri iki devlet arasında hudut kabul edilirken, Revan, Gence, Nahcivan, Bitlis, Åžirvan ve Dağıstan Osmanlılara, Tebriz, KirmanÅŸah, Hemedan, Luristan ve Erdelan eyaletleri ise Ä°ran’a bırakıldı. Sözkonusu AntlaÅŸma Osmanlı Devleti’nin memnun etmedi ve Sadrazam azledildi. Dolayısıyla, kırılgan bir barış ortamı oluÅŸtu. Ä°ran da kaybettiÄŸi Kafkasya topraklarını geri almak için fırsat kollamaya baÅŸladı. 1733′te Ä°ran’da iktidarı ele geçiren Nadir Åžah, Osmanlıların eline geçen bölgeleri almak için tekrar savaÅŸ açtı. 1735′te Arpaçay’da yapılan muharebeyi Osmanlılar kaybetti. Gence, Tiflis ve Revan Ä°ran’ın eline geçti.

Rusya ve Avusturya ile SavaÅŸlar
Osmanlı Devleti’nin doÄŸuda Ä°ran ile mücadelesini fırsat bilen Avusturya ve Rusya da iki cepheden harekete geçmiÅŸti. Azak kalesini ele geçiren Ruslar, Osmanlı kuvvetlerinin toparlanmasına meydan vermeden Gözleve, Kılburun ve Urkapı’yı da iÅŸgal ettiler. 12 Temmuz 1737′de harekete geçen Avusturya ordusu ise, Bosna, Sırbistan ve Eflak’a girdi. Bu maÄŸlubiyetler üzerine I. Mahmut sadarete getirdiÄŸi Muhsinzade Abdullah PaÅŸa’yı Rusya üzerine, HekimoÄŸlu Ali PaÅŸa’yı da Avusturya üzerine sefere memur etti. Muhsinzade süratli bir hareketle Özi ve Kılburun kalelerini ele geçirirken, HekimoÄŸlu Ali PaÅŸa ise Banyaluka’yı kuÅŸatan Avusturya kuuuvvetlerine büyük bir darbe indirdi. Yapılan savaÅŸta Avusturya kuvvetlerinin asker zayiatı 60 bin idi. HekimoÄŸlu Ali PaÅŸa’nın bu zaferi Ä°stanbul’da büyük bir sevince yol açtı. Avusturya ve Rusya barış istemek zorunda kaldı. Nihayet 18 Eylül 1739′de yapılan Belgrad AntlaÅŸması’yla Avusturya ile Tuna ve Sava nehirleri hudut kesildi. Rusya ise Azak denizinde donanma bulunduramayacaktı.

Kapitülasyonlar
Osmanlı Devleti Atlas Okyanusu ticareti karşısında gerileyen Akdeniz ticaretini canlı tutmak amacıyla Kanuni Sultan Süleyman devrinde 1536 yılında müttefiki Fransa’ya ticaret ve gümrük kolaylıkları saÄŸlamıştı. Tek taraflı olarak verilen bu ayrıcalıklar süresi bittiÄŸinde uzatılmak suretiyle sürdürülüyordu. Rusya ve Avusturya ile imzalanan Belgrad AnlaÅŸmalarında arabuluculuk ve kolaylaÅŸtırıcı rol üstlenen Fransa’ya bu kapitülasyonlar 1740 yılında imzalanan bir anlaÅŸmayla sürekli olarak verildi.

XIX. Yüzyıldan itibaren birçok ülkeye teÅŸmil edilen ve Osmanlı Devleti’nin ekonomisine zarar vermeye baÅŸlayan kapitülasyonlar 24 Temmuz 1923 tarihinde Lozan AnlaÅŸması ile kaldırıldı.

Ä°ran ile yeniden savaÅŸ
Avrupa devletleriyle anlaşmalar sağlayan I. Mahmut, yeniden İran üzerine döndü. Nadir Şah, bu vaziyet karşısında Osmanlılarla baş edemeyeceğini anlayınca, Kasr-ı Şirin Antlaşması maddeleri üzerinden anlaşma teklifinde bulundu ve bu istek kabul edildi (1746).

Islahatlar
I. Mahmut, Lale Devri’nde (1718-1730) büyük bir hız kazanan Osmanlı reform hareketinin Patrona Halil Ä°syanı ile kesintiye uÄŸradığı bir siyasi ortamda tahta geçti. Amcası III. Ahmet’in baÅŸlattığı reform politikasını daha çekingen bir üslupla da olsa sürdürmeye gayret etti. Ä°syandan sonra duraksayan matbaacılık hamlesinin yeniden canlandırılmasına izin verdi. BaÅŸta Ayasofya kütüphanesi olmak üzere kütüphaneler kurdu. Daha sonra Nuruosmaniye Camii adını alan camiin Avrupa mimarisi tarzında inÅŸa edilmesi için Simon Kalfa adlı Ermeni mimarı görevlendirdi ise de, daha sonra gelen tepkiler üzerine bu projeden vazgeçti.

I. Mahmud döneminin en önemli yeniliÄŸi Ãœsküdar’da kurulan ve çağın gereklerine göre askeri eÄŸitim veren Kara Mühendishanesi’nin Mühendishane-i Berri Humayun açılışı oldu. 1729 yılında Osmanlı Devleti’nin hizmetine giren Humbaracı Ahmet PaÅŸa’nın öncülüğünde Humbaracı Ocağı büyük bir geliÅŸme saÄŸladı ve gerek Avusturya’ya gerekse Rusya’ya karşı kazanılan baÅŸarılarda önemli pay sahibi oldu.

Mimari eserler
Birinci Mahmud döneminin en büyük eseri HekimoÄŸlu Ali PaÅŸa Camii ve Külliyesi oldu. Tophane’de inÅŸa edilen Birinci Mahmud ÇeÅŸmesi, Halep’te yapılan Osman PaÅŸa Külliyesi, Kahire’deki Habbaniye Sultan Birinci Mahmud Tekkesi ve Sebili, Erzurum’daki Vezir Ä°brahim PaÅŸa Camii, CaÄŸaloÄŸlu’ndaki Hacı BeÅŸir AÄŸa Külliyesi ve Åžumnu’da inÅŸa edilen Åžerif Halil PaÅŸa Camii dönemin diÄŸer önemli mimari eserleridir.

KiÅŸiliÄŸi
Devrinin vakanüvislerince zeki, anlayışlı, hamiyetli, lütufkâr ve merhametli bir zat olarak tanıtılan I. Mahmut, hadiseleri sonuna kadar takip eder, devlet iÅŸlerinde istiÅŸarede bulunur, acele etmez ve telaÅŸ göstermezdi. YeniliÄŸi sever ve memleketi bu yoldan yükseltmeye gayret ederdi. Ä°lim, sanat, edebiyat meclislerindeki sohbetlere katılır ve Sebkatî mahlası ile ÅŸiirler yazardı. Devrinde ilim, kültür ve sanat sahalarında kıymetli eserler yazıldı. BeÅŸiktaÅŸ’ta Arap Ä°skelesi Camii, Rumeli Hisarı’nda Ä°skele Camii ve Yıldıztepe mescitleri yaptırdığı bazı eserlerdir.