4. Mehmet, 4. mehmed, 4. mehmet dönemi, 2. viyana kuşatması

   IV. Mehmet Avcı Mehmet
IV. Mehmet
Saltanatı	8 Ağustos 1648- 8 Kasım 1687
Padişah Sırası	19
DoÄŸum Tarihi	2 Ocak 1642
Ölüm Tarihi	6 Ocak 1693 (51 yaşında)
Önce	I. İbrahim
Sonra	II. Süleyman
Soyu	Osmanlı Hanedanı
Babası	I. İbrahim
Annesi	Turhan Hatice Sultan
Dini	Ä°slam

IV. Mehmet (Avcı Mehmet adıyla da bilinir), (d. 2 Ocak 1642 – ö. 6 Ocak 1693) 19. Osmanlı sultanıdır. PadiÅŸah Ä°brahim’in Turhan Sultan’dan olan oÄŸludur. Babasının tahttan indirilmesinin ardından 1648′de altı yaşında padiÅŸah oldu. Ava düşkünlüğünden dolayı ‘avcı’ lakabıyla anılmıştır. 39 yıllık saltanatıyla Kanuni Sultan Süleyman’dan sonra en uzun süre hükümdarlık yapan Osmanlı padiÅŸahıdır.

Döneminde mimari alanda birçok faaliyet gerçekleştirildi. İnşaatı 60 yılda bitirilemeyen Yeni Camii ve Külliyesi tamamlandı. 1658-1680 yılları arasında Rumeli ve Anadolu hisarları tamir edildi. Mısır Çarşısı, Hünkar Kasrı, Köprülü Külliyesi, Safranbolu Köprülü Mehmed Paşa Camii, Vezirköprü Fazıl Ahmed Paşa Külliyesi, İncesu Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii ve Kervansarayı inşa edildi.

İlk yılları
Saltanatının ilk yılları karışıklık içinde geçti. Bu dönemde devlet yönetimine babaannesi Kösem Sultan kadar annesi Turhan Sultan da karıştı. Zamanla iki kadın arasındaki rekabet giderek arttı. Kösem Sultan IV. Mehmet’i tahttan indirerek Turhan Sultan’dan kurtulmak istiyordu ancak bu planı öğrenildi. Kösem Sultan 1651 yılında Turhan Sultan’ın adamları tarafından öldürüldü.

Yönetimi
1652 yılında malî durumu düzeltmesi için Tarhuncu Ahmet PaÅŸa’yı sadrazam yaptı. Gereksiz giderleri azaltan ve tüm görevlilere vergi koyan sadrazam devletin gelirini artırdı. Ancak rakipleri tarafından padiÅŸahın gözünden düşürüldü ve öldürtüldü. Ardından gelen sadrazamlar devlet iÅŸerinin daha da bozulmasına neden oldular. Askerin bir bölümüne ayarı bozuk para verilmesinden ve bir bölümüne ise hiç aylık verilmemesinden ötürü Ä°stanbul’da ayaklanma çıktı. Ayaklananların padiÅŸaha verdikleri bir listedeki 30 devlet adamı ve saray aÄŸası öldürtüldü ve cesetleri Sultanahmet Meydanı’nda bir çınar aÄŸacına asıldı. Bu olaya Vaka-i Vakvakiye (Çınar olayı) denir.

1656 yılında Çanakkale boÄŸazı önlerinde Venedik donanmasıyla yapılan savaÅŸta Osmanlı donanması ağır bir yenilgi aldı ve Bozcaada ile Limni Venediklilerin eline geçti. Bu durum Ä°stanbul’da büyük paniÄŸe yolaçtı. Aynı yıl iç ve dış sorunlara çözüm bulmak üzere Turhan Sultan tarafından sadrazamlığa Köprülü Mehmet PaÅŸa getirildi.

Köprülüler dönemi
IV. Mehmet ve Turhan Sultan’dan tam yetki alan Köprülü, Ä°stanbul ve Anadolu’da güvenliÄŸi saÄŸladı. Venediklileri yenilgiye uÄŸratarak Bozcaada ve Limni’yi geri aldı. Ölümünden sonra yerine Fazıl Ahmet PaÅŸa geldi. Fazıl Ahmet PaÅŸa Avusturya’dan Uyvar Kalesini alıp Vasvar AntlaÅŸması’nı imzaladı. Venediklilerden de Girit’teki Kandiye kalesini aldı ve yirmi dört yıl süren Girit savaşına son verdi. IV. Mehmet sadrazam ile birlikte ‎Lehistan seferine çıktı ve 1672 yılında BucaÅŸ AntlaÅŸması’nı imzaladıktan sonra Edirne’ye döndü. Lehistan’ın antlaÅŸma ÅŸartlarına uymaması yüzünden ertesi yıl yeniden sefere çıkıldı ve savaÅŸ 1676 yılında son buldu. Aynı yıl Fazıl Ahmet PaÅŸa ölünce IV. Mehmet sadrazamlığa Köprülü ailesinin yetiÅŸtirdiÄŸi Merzifonlu Kara Mustafa PaÅŸa’yı getirdi. IV. Mehmet sadrazam ile birlikte Rusya’nın ele geçirdiÄŸi Çehrin kalesini geri almak için sefere çıktı. Kalenin alınmasının ardından 1678′de Edirne’ye döndü. 1681 yılında Ruslarla yirmi yıl süreli bir saldırmazlık antlaÅŸması yapıldı.

Yine bu dönemde Eylül 1675′te Ä°ngiltere ile imzalanan bir antlaÅŸmayla, I. Elizabeth döneminden beri bu ülkeye tanınmış olan imtiyazlar sistemli bir ÅŸekilde özetlendi ve söz konusu imtiyazlar ve kapitülasyonların yürürlükte olduÄŸu belirtildi.

İkinci Viyana kuşatması
II. Viyana KuÅŸatması, 1683 yılında IV. Mehmet devrinde Osmanlı Devleti’nin Viyana’yı kuÅŸatması ile gerçekleÅŸti. 17. yüzyılda Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında yapılan savaÅŸların en uzun süreni bu kuÅŸatma ile baÅŸladı.
Başlangıç
Avusturya, yönetimi altındaki Macarlara iyi davranmıyor, onları ağır vergilerle eziyordu. Ayrıca mezhep hürriyeti de tanımıyordu. Macarlar, baskılara daha fazla dayanamayınca Tökeli Ä°mre’nin baÅŸkanlığında ayaklandılar. Kendi güçleriyle baÅŸarılı olamayacaklarını anladıklarından Osmanlılardan yardım istediler.

Politik nedenlerden dolayı Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu uzun yıllardır Macaristan’da ve Avusturya’da Katolik olmayan azınlığa yardımda bulunuyordu.Osmanlılar zaten Tökeli Ä°mre’yi yukarı Macaristan’ın kralı olarak tanıyorlardı. Henüz kuÅŸatmadan önce Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu ve Habsburg arasında Vasvar Barışı’nın bir sonucu olarak yirmi yıllık bir sözleÅŸmesi vardı.

1681 ve 1682′de Tökeli Ä°mre ile Habsburg’lar arasındaki sınır çatışması ÅŸiddetini artırdı.Habsburg kuvvetlerinin merkezi Macaristan içlerine tecavüz etmeleri, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa PaÅŸa’ya Osmanlı ordusunu sefere çıkarmak için IV.Mehmet ve divanını ikna etmek için önemli bir gerekçe oldu. IV.Mehmet, Kara Mustafa PaÅŸa’yı Yanıkkale’ye olduÄŸu kadar ve Komaran kalelerine (ikisi de Kuzeybatı Macaristan’da) operasyon yapmaya ve onları kuÅŸatmaya izin verdi.Osmanlı ordusu 21 Ocak 1682 de seferber edildi ve 6 AÄŸustos 1682 de savaÅŸ ilan edildi.

Hazırlıklar
Viyana, DoÄŸu Akdeniz-Almanya ticaret yolu üzerinde oluÅŸu, Tuna üzerinde iç kontrol noktası olması gibi nedenler yüzünden Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun stratejik hedeflerinin tam ortasındaydı. KuÅŸatma için büyük hazırlıklar yapıldı; Avusturya ‘ya ve lojistik merkezlere giden yollar tamir edildi ve yenileri inÅŸa edildi.Cephane, mühimmat, top ve diÄŸer kaynaklar imparatorluÄŸun her yanından bu lojistik merkezlere ve Balkanlar’ın içlerine göderilmesi yapıldı.

Lojistik zamanı, AÄŸustos ve Eylül 1682 de bir istilaya baÅŸlamanın mümkün olmadığını ifade ediyordu. Üç aylık bir seferde Osmanlılar kışın Viyana’da olacaklardı. Ama seferin baÅŸlaması ve hazırlanması için gereken 15 aylık bir sürede de Habsburglar hazırlancak ve diÄŸer Avrupa krallıklarına yardım için baÅŸvuracaklardı. Nitekim kış süresinde Habsgurg’lular ve Lehistan bir antlaÅŸma imzaladılar. AntlaÅŸmaya göre Osmanlılar Krakow’a saldırırlarsa Habsburg kuvvetleri Polonya’ya yardıma gelecekti, karşılık olarak da Leh ordusu Viyana’ya bir saldırı olursa yardıma gelecekti.

Ä°lkbaharda Mayıs’ın erken zamanında Osmanlı ordusu Belgrad’ a ulaÅŸtı.Daha sonra Viyana ÅŸehrine doÄŸru hareket etti. 7 Temmuz’da 40.000 Tatar kuvveti Viyana’nın 40 km doÄŸusuna vardı. KuÅŸatma süresince Habsburg imparatoru I. Leopold 80 bin Viyanalı ile ÅŸehirden kaçtı ve Linz’e yerleÅŸti. Lehistan kralı Sobieski de 1683 yazında antlaÅŸmadaki yükümlülüğünü yerine getirmek için bir yardım sevkiyatı hazırlıyordu..

KuÅŸatma
Osmanlı ordusu 14 Temmuz’da Viyana’yı kuÅŸattı.Artakalan 11.000 askerin, 5.000 sivil ve gönüllünün lideri Graf Ernst Rüdiger von Starhemberg teslim olmayı reddediyordu. Viyanalı’lar ÅŸehrin etrafındaki evleri ve duvarları tahrip ettiler,yıkıntıları temizlediler ve boÅŸ bir alan bıraktılar.Kara Mustafa PaÅŸa bu problemi kuvvetlerine ÅŸehre doÄŸruca giden hendek kazmalarını emrederek çözdü.

Osmanlılar zamanı hesaba almadılar, mamafih zaman onların tarafında deÄŸildi.Bu noktadaki gevÅŸeklikleri,savaşın ilanından sonra ordularını kombine edip ilerlememeleri; yardım kuvvetlerinin ulaÅŸmasına izin verdi.Tarihçiler Kara Mustafa PaÅŸa’nın ÅŸehri zenginlikleri ve bozulmamış haliyle ele geçirmek istediÄŸini söylerler.

Viyana’ya ise her anlamda yiyecek desteÄŸi kesilmiÅŸti. Garnizon ve sivil gönüllüler aşırı kayıplara katlanıyordu.

Kışla hizmeti öyle bir problem haline geldi ki Graf Ernst Rudiger von Starhamberg herhangi bir asker nöbette uykuda bulunursa öldürüleceÄŸi emrini verdi.Ãœmitsizlik gittikçe artıyordu.Bu sırada Lorraine dükü V. Charles komutası altında olan imparatorluk kuvvetleri, Macar Tökeli Ä°mre ile Viyana’nın 5 km kuzeydoÄŸusunda, Bisamberg’de çarpışıyorlardı.

Sonuçlar
Viyana bozgununun sorumluluÄŸunu taşıyan Merzifonlu Kara Mustafa PaÅŸa Belgrad’da idam edildi. PadiÅŸah daha sonra düşünüp yapmış olduÄŸu baÅŸarılı hizmetlerden dolayı Kara Mustafa PaÅŸa’nın başının kesilmesini geri almak istemiÅŸ ve ikinci bir emirle affedilmesini emretmiÅŸtir. Fakat ikinci emir ulaÅŸana kadar görev verilen ulaklar paÅŸayı idam etmiÅŸlerdi. Kesilip gömülen başının üzerine seng-i ibret (ibret taşı) konuldu.

Osmanlının bu hezimeti Avrupa’da büyük sevinçle karşılandı. Artık Osmanlıların yenilmez olmadıklarını gören Avrupa, karşı hücuma kalkmaya baÅŸladı. Psikolojik savaÅŸ olarak da Osmanlı üzerinde büyük bir kayıp, Avrupalılarda ise büyük bir kazanç olarak deÄŸerlendirildi. Bu savaÅŸ sonucunda Osmanlının gerileme devrine girdiÄŸi kabul edilmektedir.

Kuşatma sonrası
KuÅŸatmanın ardından Avusturya, Lehistan ve Venedikliler birleÅŸerek karşı saldırıya geçtiler. Bu dönemde Estergon, PeÅŸte ve Budin kaybedildi. Venedikliler Ayamavra, Preveze, Mora ve Atina’yı ele geçirdiler. Ordu Mohaç Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uÄŸradı. Tüm bu geliÅŸmeler IV. Mehmet’e karşı bir güvensizlik yarattı. Ordu ayaklananarak padiÅŸahın tahttan indirilmesini ve yerine kardeÅŸi Süleyman’ın geçmesini talep etti. Bu talep kabul gördü ve IV. Mehmet 1687′de tahttan inmek zorunda kaldı.

IV. Mehmet tahttan indirildikten sonra iki oÄŸluyla birlikte Edirne Sarayı’na kapatıldı ve hayatının sonuna kadar burada kaldı. Cenazesi Ä°stanbul’a getirilerek Eminönü’nde Yeni Cami Turhan Valide Türbesi’nde annesi Turhan Validenin yanına defnedildi.

Genel kültürde IV. Mehmet
Orhan Pamuk’un üçüncü kitabı Beyaz Kale’nin ana kiÅŸilerinden biri de IV. Mehmet’tir. Kitapta, padiÅŸah, çocukluÄŸundan itibaren hayvanlara düşkün ve meraklı biri olarak resmedilir.