Ahiliğin Osmanlı Kuruluşundaki Etkileri

Ahîler, cihat anlayışları gereÄŸi, sürekli olarak savaÅŸ yapılan “uç” bölgelerine yönelmiÅŸlerdir. Bu duygu onları, Osmanlı BeyliÄŸi’nin kuruluÅŸ bölgesine doÄŸru harekete geçirmiÅŸtir. Çünkü, oralar savaÅŸa uygun yerlerdir. Dönemin istikrarsızlığı, Anadolu Selçukluları’nın yönetim zayıflığı ve MoÄŸol baskısı, “uç”lara yöneliÅŸi hızlandıran diÄŸer faktörler olmuÅŸtur.
Ahîler, cihat anlayışları gereÄŸi, sürekli olarak savaÅŸ yapılan “uç” bölgelerine yönelmiÅŸlerdir. Bu duygu onları, Osmanlı BeyliÄŸi’nin kuruluÅŸ bölgesine doÄŸru harekete geçirmiÅŸtir. Çünkü, oralar savaÅŸa uygun yerlerdir. Dönemin istikrarsızlığı, Anadolu Selçukluları’nın yönetim zayıflığı ve MoÄŸol baskısı, “uç”lara yöneliÅŸi hızlandıran diÄŸer faktörler olmuÅŸtur.
Uç’ta faaliyet gösteren Osman Gazi’nin amacı, basit bir toprak kazanma ve orada egemenlik kurmadan ibaret deÄŸildi. Onun ideali, Ä°lâ-yı Kelimetullah’ı, yani “Allah’ın adı”nı her tarafa yaymaktı. Bu nedenle, diÄŸer DerviÅŸ gaziler gibi Ahîler de Osman Gazi’nin etrafında oluÅŸan halkaya katıldılar. Osman Gazi’nin kuvvetlerine katılan derviÅŸ gaziler ve Alperenler, pirlerinin “ÅŸu ata bin, batıya git, atın durduÄŸu yerde in ve hemen hizmete baÅŸla” emrinin gereÄŸini yaptılar. Akıncı derviÅŸ-gaziler, Türk’ün “Gökyüzünü vatanının çadırı yapma” idealini Ä°slâm’ın “yeryüzünü secde yapmaya uygun duruma getirme ve zamana ezan sesiyle hâkim olma” anlayışı doÄŸrultusunda harekete geçtiler(1).

Orta Anadolu’da Selçuklu-Ä°lhanlı Devleti hâkim olurken, uçlarda, sınır bölgelerinde ve daÄŸ kesimlerinde Türkmenler egemen durumdaydı. DoÄŸudaki asayiÅŸsizlik ve istikrarsızlık, baskı ve zulüm yüzünden göçen bir çok din âlimi, ÅŸeyh ve Türkmen babası da uçlarda sığınak bulurken, aynı zamanda kitleleri peÅŸlerinden sürüklüyorlardı. Osman Gazi’nin çevresinde toplanan ÅŸeyh ve Türkmen babaları peÅŸlerinden sürükledikleri; “… yarı Åžamanî olan bu Türkmenleri Ä°slâmlaÅŸtırıyor; Uçlarda Ä°slâm kültürünü ve gaza mefkûresini kuvvetlendiriyor; bu sebeple de bu Türkmen istilaları gaza ve Türkmen beyleri de uç gazileri sıfatını kazanıyordu. Bu uçların derviÅŸlerle ve zaviyelerle dolmuÅŸ olmasının sebebi budur.(2)”

Ahîlerin uçlarda, yani Osmanlı Beyliğinin kurulduğu bölgelerde çok önemli roller oynadıkları, fetihlerin gerçekleşmesinde büyük gayretleri olduğu bilinmektedir. Ahîler, fütühatı başarmak için Osmanlı ordularına yalnız örgütlü ve imanlı savaşçı sağlamakla kalmayıp, halk arasında dinî ve sosyal fikirleri propaganda etmekle de uğraşmışlardır. Onlar, faaliyete geçtikleri ülkelerin sosyal yapısında ve siyasî örgütlerinde büyük yenilikler yaparak, yeni gelenlerle yerli halkın kaynaşmasını sağlayarak fütühat işlerini kolaylaştırmışlardır. Rum ilini, İslâmlaşmasında, derviş-gazilerin, alperenlerin ve Ahîlerin büyük rol oynadıkları bilinmektedir.

Barkan, derviş kütlesinin fetihlerde oynadıkları rolü şöyle anlatmaktadır:

“… bazı delillere göre diyebiliriz ki, orta zaman hukukiyatına karşı yeni bir sosyal nizam ve adalet telakkisi taşıyan ve esrarengiz bir din propagandası ÅŸekline bürünen misyoner Türk derviÅŸlerinin telkinatı ordularla birlikte ve hatta ordulardan evvel fütühata çıkmış ve karşı tarafı daha evvel manen fethetmiÅŸ bulunmaktadır.(3)”

Osmanlı BeyliÄŸi’nin kuruluÅŸu sırasında derviÅŸlerin etkinliklerinden o dönemin bütün kaynakları bahsetmektedir(4). Hatta Beyler ile derviÅŸ pirlerinin her zaman beraber hareket ettiklerini de bu kaynaklardan öğrenmekteyiz. Osman Gazi’den baÅŸlayarak beyler derviÅŸ pirlerinin birlikte hareket ettikleri söylenebilir. Osman Gazi’nin, Ahî olan Åžeyh Edebali’nin kızı ile evlenmesi, bunun göstergelerinden birisidir.

Osman Gazi ile kızını evlendiren Åžeyh Edebali’nin; nüfûzlu, varlıklı ve mütevazı bir Ahî olduÄŸunu bütün tarihçiler belirtmektedir(5). Edebali’nin, KırÅŸehir’de yaÅŸanan Ahî katliamından önce Ahî Evren ile görüştüğü ve KırÅŸehir’den Söğüt tarafına gittiÄŸi tarihi kaynaklarda anlatılmaktadır(6).

Edebali’nin aynı zamanda Vefâî’ye tarikatının muridi ve Baba Ä°lyas’ın halifelerinden olduÄŸu da ileri sürülmektedir(7).

Bütün bu bilgiler, Aşık PaÅŸazade’nin varlığından bahsettiÄŸi; “Ahiyân-ı Rum, Bacıyân-ı Rum, Abdalân-ı Rum ve Gaziyân-ı Rum zümrelerinin(8) beraber hareket ettiklerini gösterir. Nitekim, Bacıyan-ı Rum teÅŸkilatının kurucusu kabul edilen kiÅŸinin Ahî Evren’in hanımı olduÄŸu, Abdal Musa ile görüştüğü(9) ve Bacıyân-ı Rum mensublarının tezgahlarında dokunan malzemenin yeniçerilere “külah” olduÄŸu görüşü hâkimdir(10). Uzunçarşılı, Osmanlı-Ahî iliÅŸkisini ÅŸu ÅŸekilde açıklamaktadır:

“Osman Bey’in faaliyeti esnasında, Orta Anadolu’da Ahîlik ve Babaîlik olarak iki mühim tarikat vardı. Ahî Reislerinden olup, EskiÅŸehir civarında Ä°tburnu mevkiînde tekkesi bulunan Åžeyh Edebali, o havalinin en itibarlı ve sözü geçen ulularındandı. Tahsilini Mısır’da yapmış olan Edebali’nin kızı Malhatun’u Gazi Osman Bey almış ve bu suretle Ahîlerin nüfûzundan istifade temin etmiÅŸti. Nitekim, Åžeyh Mahmut Gazi, Ahî Åžemseddin ve oÄŸlu Ahî Hasan ve sonra da Osmanlılarda Kadı, Kazasker ve Vezir olan Cendereli (meÅŸhur tabir ile Çandarlı) Kara Halil de Ahîlerden olup, bunların hepsi Osmanlı BeyliÄŸinin kurulmasında ve büyümesinde hizmet etmiÅŸlerdi.(11)”

Bütün bunlar; Ahî Evren’in Anadolu’ya gelmesiyle birlikte Ahilerin örgütlenmeye baÅŸladıklarını, ahi kurumlarının çok geniÅŸ bir alana yayıldığını, Selçuklular zamanında ekonomik ve ticârî faaliyetlerinin yanı sıra, askerî ve siyasî faaliyetlerde de bulundukları, Osmanlı BeyliÄŸi’nin kuruluÅŸunda ve güçlenmesinde etkin rol oynadıklarını ortaya koymaktadır.

DÄ°PNOTLAR
1. Kara, M., “Din, Hayat, Sanat Açısından Tekke ve Zaviyeler”, Ä°stanbul, 1977, s. 105.
2. Turan, O., a.g.e., 1971, s. 58.
3. Barkan, Ö.L., a.g.e., 1942, s. 283.
4. Hoca Sadeddin Efendi, “Tacüt’t-Tevârih”, (Çev. Ä°. ParmaksızoÄŸlu), Cilt I, Ankara, 1974, s. 28-29.
5. A.g.e., s. 28.
6. Bayram, M., a.g.e., 1982, s. 540.
7. Ocak, A.Y., “Babaîler Ä°syanı”, Ä°stanbul, 1980, s. 164.
8. AşıkpaÅŸazade, “AşıkpaÅŸaoÄŸlu Tarihi”, (Çev. N. Atsız), Ä°stanbul, 1970, s.
9. Bayram, M., a.g.e., 1982, s. 540.
10. Kadın Ansiklopedisi, Cilt: II., 1984, s. 606.
11. Uzunçarşılı, Ä°.H., “Osmanlı Tarihi”, Cilt 1, Ankara, 1972, s. 105.